ป้องกันก่อนป่วย คือการลงทุนที่ต้องทำต่อเนื่อง
การสร้างเสริมสุขภาพคือการลดปัจจัยเสี่ยงและจัดสภาพแวดล้อมที่ช่วยให้คนมีสุขภาวะ ก่อนที่ความเจ็บป่วยจะเกิดขึ้น โดยอาศัยความร่วมมือของชุมชน หน่วยงานรัฐ และภาคีเครือข่ายอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่รอรักษาเมื่อโรคแสดงอาการแล้ว เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ หรือ สสส. ชี้แจงรายงานประจำปี 2567–2568 ต่อวุฒิสภา โดยนำเสนอผลงานเด่น 23 เรื่อง ครอบคลุมการลดปัจจัยเสี่ยง การสร้างสภาพแวดล้อมเอื้อต่อสุขภาวะ และการลดความเหลื่อมล้ำด้านสุขภาพ จุดยืน “สร้างนำซ่อม” สมควรได้รับความสนใจ เพราะผลของการเปลี่ยนพฤติกรรมไม่ได้เกิดทันที และการประเมินงานป้องกันจากผลระยะสั้นเพียงอย่างเดียว ย่อมทำให้คุณค่าของงานส่วนนี้ถูกมองข้าม
ตัวเลขสะท้อนทั้งความคืบหน้าและงานที่ยังต้องทำต่อ แนวโน้มการสูบบุหรี่ของคนอายุ 15 ปีขึ้นไปลดจาก 21.9% ในปี 2549 เหลือ 16.7% ในปี 2569 ส่วนการดื่มแอลกอฮอล์ลดเพียงเล็กน้อย จาก 31.5% เป็น 31.1% ในช่วงเดียวกัน ขณะเดียวกัน สมาชิกวุฒิสภาชี้ว่าโรคไม่ติดต่อ เช่น โรคหัวใจ มะเร็ง เบาหวาน และความดันโลหิตสูง คร่าชีวิตคนไทยปีละ 400,000 คน และเป็นภาระงบประมาณ 80,000 ล้านบาทต่อปี ภาระระดับนี้ยิ่งตอกย้ำว่า การป้องกันโรคไม่ควรถูกลดทอนให้เป็นโครงการชั่วคราว

ผลงานที่โยงกับชีวิตประจำวัน
รายงานผลงาน สสส. ไม่ได้มีเพียงแคมเปญสื่อสาร แต่ยกตัวอย่างการทำงานที่เข้าถึงโรงเรียน ชุมชน และบริการสุขภาพ ในการรับมือบุหรี่ไฟฟ้า มีเครือข่ายเยาวชนสื่อสารและรู้เท่าทันมากกว่า 31,900 คน เชื่อมโยงสถานศึกษากว่า 1,600 แห่ง และปิดกั้นเว็บไซต์หรือบัญชีออนไลน์ผิดกฎหมายมากกว่า 1,300 รายการ ตัวเลขนี้มีความหมายเพราะการป้องกันผู้ใช้รายใหม่ต้องเกิดในพื้นที่ที่เด็กใช้ชีวิตและรับข้อมูล ไม่ใช่ฝากความหวังไว้กับการรักษาหลังเริ่มติดแล้ว
ด้านการลดผลกระทบจากแอลกอฮอล์ โครงการ “พักตับ ยืดชีวิต” ทดลองในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 80 แห่ง ครอบคลุม 12 เขตสุขภาพ และพบว่าสัดส่วนผู้เข้าร่วมที่มีค่าเอนไซม์ตับผิดปกติลดจาก 31.88% เหลือ 17.38% ส่วนแนวทางดูแลเบาหวาน “เบาหวานหายได้” มีผู้ป่วยหยุดยาได้ถึง 52% และลดยาได้ถึง 47% ในพื้นที่ต้นแบบ ผลเหล่านี้ชี้ว่าการสร้างเสริมสุขภาพมีโอกาสเปลี่ยนผลลัพธ์จริง แต่ต้องติดตามความปลอดภัยและขยายงานผ่านระบบบริการสุขภาพอย่างเหมาะสม ไม่ใช่สรุปจากตัวเลขเพียงอย่างเดียว

เหตุใดที่มารายได้จึงเป็นประเด็น
ข้อกังวลของสมาชิกวุฒิสภาไม่ได้อยู่ที่การปฏิเสธการตรวจสอบ แต่อยู่ที่ความต่อเนื่องของเงินทุน หากเปลี่ยนแหล่งรายได้เป็นงบประมาณที่ต้องจัดสรรตามรัฐบาลแต่ละชุด งานป้องกันระยะยาวอาจต้องเริ่มต้นใหม่เมื่อมีการเปลี่ยนรัฐบาล นพ.วีระพันธ์ สุวรรณนามัยเตือนว่าโรคไม่ติดต่อใช้เวลาหลายสิบปีกว่าจะก่อตัว และยกข้อมูลว่าการใช้บุหรี่ไฟฟ้าในกลุ่มเยาวชนเพิ่มขึ้น 15 เท่าใน 7 ปี โดยวัยรุ่นอายุ 13–15 ปี 1 ใน 5 คนสูบบุหรี่ไฟฟ้า นี่คือเหตุผลที่การป้องกันโรคต้องเดินต่อ แม้ผลจะไม่ปรากฏทันที
สมาชิกวุฒิสภาเปรมศักดิ์ เพียยุระสนับสนุนการรักษากลไกจัดเก็บภาษีสรรพสามิตสุราและยาสูบ 2% เพื่อให้ผู้ประกอบการมีส่วนรับผิดชอบ และระบุว่าผลสำรวจความคิดเห็นต่อร่างกฎหมาย 4 ฉบับพบผู้ไม่เห็นด้วยกับการเปลี่ยนแหล่งเงิน สสส. 89.47% อย่างไรก็ดี เสียงคัดค้านไม่ควรกลายเป็นเหตุให้ละเลยข้อทักท้วงเรื่องประสิทธิภาพและความโปร่งใส สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรที่อภิปรายก็เสนอให้ สสส. พัฒนาระบบตรวจสอบ กระจายทุนทั่วถึง และกำหนดเป้าหมายให้ชัดเจน การรักษารายได้จึงต้องมาพร้อมการเปิดข้อมูลและพิสูจน์ผลลัพธ์

รักษากลไก พร้อมยกระดับความรับผิดชอบ
ทางออกไม่จำเป็นต้องเลือกระหว่างคงทุกอย่างไว้เหมือนเดิมกับเปลี่ยนระบบรายได้ทั้งหมด สมาชิกวุฒิสภาเสนอให้กำหนดเพดานรายได้ต่อปีและส่งส่วนเกินคืนคลัง พร้อมรายงานผลสำเร็จทุก 5 ปี หากรัฐยืนยันจะเปลี่ยนที่มารายได้ ควรระบุในกฎหมายให้ชัดว่าจะปรับภาษีและจัดสรรเงินให้แต่ละกองทุนเท่าใด อีกข้อเสนอคือขยายโครงการที่ได้ผลเข้าสู่ระบบสาธารณสุขหลัก และเปิดข้อมูลให้สังคมตรวจสอบได้ทุกมิติ แนวทางเหล่านี้ช่วยตอบข้อห่วงใยเรื่องการกำกับดูแล โดยไม่ทำให้การป้องกันโรคกลายเป็นงานที่ต้องรอการตัดสินใจใหม่ทุกครั้ง
สสส. ยังควรแสดงให้เห็นว่าเงินจากกองทุน สสส. เปลี่ยนเป็นผลลัพธ์ที่ตรวจสอบได้อย่างไร และทำงานประสานกับหน่วยบริการ โรงเรียน และท้องถิ่นอย่างไร เพื่อให้โครงการที่มีหลักฐานรองรับไม่สิ้นสุดเมื่อหมดรอบทุน มีตัวอย่างการขยายงานในโรงเรียนที่วางแผนอบรมครูแกนนำต่อเนื่องถึงปี 2570 ข้อสรุปจึงไม่ใช่การคัดค้านการตรวจสอบ แต่คือการไม่ควรตัดความมั่นคงของเงินทุนก่อนมีหลักประกันว่าการป้องกันโรคจะเดินต่อได้ กติกาที่ดีต้องทำทั้งสองเรื่องพร้อมกัน คือคุ้มครองความต่อเนื่องและเปิดให้สังคมตรวจสอบอย่างจริงจัง







