งบป้องกันโรคคือการลงทุนก่อนป่วย
กองทุน สสส. คือกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพที่นำรายได้จากภาษีสุราและยาสูบมาหนุนงานลดปัจจัยเสี่ยงและป้องกันโรค ก่อนที่ประชาชนจะเจ็บป่วยและต้องใช้งบประมาณรักษา สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ หรือ สสส. ชี้แจงรายงานประจำปี 2567–2568 ต่อที่ประชุมวุฒิสภาเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 โดยรายงานผลงานเด่น 23 เรื่อง พร้อมย้ำแนวทาง “สร้างนำซ่อม” จุดยืนนี้ควรได้รับความสนใจ เพราะโรคเรื้อรังไม่ได้เกิดขึ้นชั่วข้ามคืน และการเปลี่ยนพฤติกรรมก็ไม่เห็นผลทันที การจัดงบสร้างเสริมสุขภาพจึงไม่ใช่รายจ่ายเสริมที่ตัดได้โดยไม่กระทบใคร แต่เป็นการลงทุนลดโอกาสป่วยและภาระที่จะตกกับครอบครัวและระบบรักษาในอนาคต
ผลงานที่รายงานมีทั้งการสร้างเครือข่ายเยาวชนรู้เท่าทันบุหรี่ไฟฟ้ากว่า 31,900 คน และการต่อยอดเครือข่ายสถานศึกษากว่า 1,600 แห่ง รวมถึงโครงการ “พักตับ ยืดชีวิต” ในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 80 แห่ง ผู้ดื่มแบบเสี่ยงที่เข้าร่วม 3,875 คนมีสัดส่วนค่าเอนไซม์ตับผิดปกติลดจาก 31.88% เหลือ 17.38% ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้พิสูจน์ว่างานทุกชิ้นได้ผลเท่ากัน แต่ชี้ว่าการป้องกันโรคต้องทำผ่านโรงเรียน ชุมชน และบริการสุขภาพ ไม่ใช่รอให้ผู้ป่วยมาถึงโรงพยาบาลแล้วค่อยซ่อมปลายเหตุ

ข้อกังวลไม่ใช่แค่จำนวนเงิน แต่คือความแน่นอน
ข้อถกเถียงสำคัญคือข้อเสนอแก้กฎหมายที่มาของรายได้กองทุน สว. ที่ร่วมอภิปรายแสดงความกังวลว่า หากเปลี่ยนแหล่งเงิน งานสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรคอาจขาดความต่อเนื่อง โดยมีผลสำรวจความคิดเห็นต่อร่างกฎหมาย 4 ฉบับระบุว่า 89.47% ไม่เห็นด้วยกับการเปลี่ยนแหล่งเงินของ สสส. ประเด็นนี้ไม่ควรถูกตีความว่าเป็นเหตุให้กองทุนพ้นจากการตรวจสอบ ตรงกันข้าม ความมั่นคงของเงินต้องมาคู่กับการเปิดเผยการใช้จ่ายและผลลัพธ์อย่างชัดเจน
เหตุผลเรื่องความต่อเนื่องมีน้ำหนัก เพราะงานเปลี่ยนพฤติกรรมและป้องกันโรคต้องใช้เวลา หากรายได้ถูกแทนด้วยงบประมาณที่ต้องเบิกจ่ายตามรัฐบาลแต่ละชุด โครงการอาจสะดุดหรือเริ่มนับหนึ่งใหม่เมื่อมีการเปลี่ยนรัฐบาล ขณะที่ระบบข้อมูล การประเมินนโยบาย และการพัฒนานักวิจัยก็ต้องอาศัยทุนที่คาดการณ์ได้ สว. ยังเสนอให้กำหนดเพดานรายได้และส่งส่วนเกินคืนคลัง พร้อมรายงานผลสำเร็จทุก 5 ปี หากเปลี่ยนแหล่งรายได้ก็ควรระบุวงเงินและการจัดสรรให้ชัดในกฎหมาย รวมทั้งขยายโครงการที่ได้ผลเข้าสู่ระบบสาธารณสุขและเปิดข้อมูลให้ตรวจสอบ ทางออกจึงไม่ใช่เลือกระหว่างเงินมั่นคงกับความโปร่งใส แต่ต้องมีทั้งสองอย่าง

ภาษีบาปต้องตอบให้ได้ว่าเงินสร้างผลอะไร
ผู้สนับสนุนภาษีบาปมองว่าเงินจากสินค้าที่ก่อผลเสียต่อสุขภาพควรถูกนำกลับมาลดผลกระทบต่อสังคม ส่วนข้อกังวลเรื่องประสิทธิภาพและธรรมาภิบาลก็เป็นคำถามที่ต้องตอบด้วยหลักฐาน ไม่ใช่ปัดทิ้งเพราะรายได้มีที่มาเฉพาะ งานประเมินการลงทุนด้านควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ผ่าน สสส. ช่วงปี 2545–2564 ระบุว่าเงินลงทุนทุก 1 บาทสร้างผลประโยชน์ทางสังคมกลับคืนประมาณ 118 บาท และการรณรงค์งดเหล้าเข้าพรรษาช่วยลดการบริโภคได้ 10% ข้อมูลดังกล่าวสนับสนุนเหตุผลของการคงทุนต่อเนื่อง แต่ยิ่งเป็นข้ออ้างที่มีตัวเลข ก็ยิ่งควรเปิดวิธีประเมินและข้อมูลให้สาธารณะพิจารณา
ผลสำรวจปี 2568 ที่ถูกหยิบยกในการอภิปรายระบุว่า มีประชาชนลด ละ หรือเลิกดื่มประมาณ 8.6 ล้านคน และครัวเรือนประหยัดค่าใช้จ่ายรวม 14,949 ล้านบาท นี่เป็นผลลัพธ์ที่เชื่อมการรณรงค์กับชีวิตประจำวัน ทั้งการลดการดื่มและเงินที่เหลือในครัวเรือน อย่างไรก็ดี การอ้างตัวเลขไม่ควรจบที่ความสำเร็จของแคมเปญ ต้องติดตามด้วยว่าผลคงอยู่เพียงใด กลุ่มใดเข้าถึง และงบที่ใช้คุ้มค่าแค่ไหน

รักษารายได้พร้อมยกระดับการตรวจสอบ
ข้อสรุปที่เหมาะสมไม่ใช่การยืนยันว่ากองทุนต้องได้งบโดยไม่มีเงื่อนไข หรือเปลี่ยนที่มารายได้โดยไม่ประเมินผล แต่คือการรักษาความต่อเนื่องของเงินสำหรับป้องกันโรค พร้อมทำให้ทุกบาทตรวจสอบได้ สสส. ใช้งบประมาณ 4,000 ล้านบาทต่อปี ซึ่งผู้เกี่ยวข้องระบุว่าน้อยกว่า 1% เมื่อเทียบกับงบประมาณประเทศ และชี้ว่าโรคไม่ติดต่อใช้เวลาสะสมหลายสิบปีกว่าจะปรากฏผล เมื่อปัจจัยเสี่ยงใหม่อย่างบุหรี่ไฟฟ้าเพิ่มขึ้นรวดเร็ว การหยุดหรือสะดุดงานป้องกันย่อมไม่ใช่การประหยัดที่ปราศจากต้นทุน
รัฐควรกำหนดกติกาเปิดเผยรายรับ รายจ่าย เงินสำรอง และผลประเมินโครงการ พร้อมตรวจสอบการจัดสรรทุนให้เป็นธรรม และนำโครงการที่มีหลักฐานผลลัพธ์ไปขยายในระบบสาธารณสุข การมีรายได้จากภาษีบาปไม่ได้ทำให้กองทุนพ้นจากความรับผิด แต่ความเสี่ยงของการตัดขาดทุนก็ไม่ควรถูกมองข้าม สังคมต้องการทั้งงบที่ต่อเนื่องและหลักฐานว่าเงินนั้นลดความเสี่ยงได้จริง นี่คือเงื่อนไขที่จะทำให้การสร้างสุขภาพก่อนป่วยน่าเชื่อถือกว่าการรอใช้งบซ่อมแซมเมื่อโรคเกิดขึ้นแล้ว






