23 ผลงานที่ชี้ว่าการป้องกันต้องเริ่มก่อนป่วย
การสร้างเสริมสุขภาพคือการทำให้ผู้คนและชุมชนมีความรู้ ทางเลือก และสภาพแวดล้อมที่ช่วยลดโอกาสเจ็บป่วย ก่อนต้องพึ่งการรักษาเมื่อเกิดโรคแล้ว แนวคิดนี้เป็นแกนของผลงาน สสส. ซึ่งนำเสนอผ่านรายงานประจำปี 2567–2568 ต่อที่ประชุมวุฒิสภาเมื่อ 10 พฤศจิกายน 2569 และสภาผู้แทนราษฎรเมื่อ 12 พฤศจิกายน โดยผู้จัดการกองทุนเป็นผู้ชี้แจงผลงานเด่น 23 เรื่อง จุดที่ควรจับตาไม่ใช่จำนวนโครงการเพียงอย่างเดียว แต่คือความพยายามเชื่อมการลดปัจจัยเสี่ยงเข้ากับการแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่ ทั้งการสร้างสภาพแวดล้อมเอื้อต่อสุขภาวะและการลดความเหลื่อมล้ำด้านสุขภาพ นี่คือเหตุผลที่แนวทาง “สร้างนำซ่อม” มีน้ำหนัก: หากรอให้คนป่วยแล้วค่อยรักษา ระบบก็ต้องรับภาระที่อาจป้องกันได้ตั้งแต่ต้น

จากบุหรี่ไฟฟ้าถึงเบาหวาน ผลลัพธ์ต้องไปถึงชีวิตประจำวัน
ผลงานที่รายงานครอบคลุมความเสี่ยงหลายด้าน ตั้งแต่สร้างเครือข่ายเยาวชนรู้เท่าทันบุหรี่ไฟฟ้าและขยายเครือข่ายสถานศึกษากว่า 1,600 แห่ง ไปจนถึงโครงการ “พักตับ ยืดชีวิต” ในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 80 แห่ง ครอบคลุม 12 เขตสุขภาพ มีผู้ดื่มแบบเสี่ยงเข้าร่วม 3,875 คน และสัดส่วนผู้มีค่าเอนไซม์ตับผิดปกติลดจาก 31.88% เหลือ 17.38% ด้านโรคไม่ติดต่อ มีการทดลองแนวทางดูแลผู้ป่วยเบาหวานที่เปิดทางให้ผู้ป่วยดูแลตนเอง โดยมีรายงานว่าผู้ป่วยหยุดยาได้ถึง 52% และลดยาได้ถึง 47% ตัวเลขเหล่านี้น่าสนใจเพราะสะท้อนผลต่อชีวิตคน ไม่ใช่เพียงจำนวนกิจกรรม อย่างไรก็ดี การทดลองในพื้นที่ต้นแบบยังต้องพิสูจน์ว่าขยายผลได้ต่อเนื่องและเหมาะกับชุมชนที่มีทรัพยากรต่างกัน
การทำงานระดับชุมชนยังรวมถึงกิจกรรมทางกายสำหรับเด็กในโรงเรียนและโครงการสร้างค่านิยมลดการดื่ม เช่น งานศพปลอดเหล้าและงดเหล้าเข้าพรรษา ฝั่งอุบัติเหตุทางถนนมีรายงานผู้บาดเจ็บและเสียชีวิตลดลง 628 รายเมื่อเทียบกับปี 2567 ผลงานเหล่านี้ชี้ว่าการป้องกันโรคไม่จำกัดอยู่ในสถานพยาบาล แต่ต้องปรับพฤติกรรมและกติกาทางสังคมด้วย ในพื้นที่นครพนม โครงการส่งเสริมการเล่นและกิจกรรมนอกเวลาเรียนเริ่มในโรงเรียน 13 แห่ง และมีแผนอบรมครูแกนนำต่อเนื่องถึงปี 2570 การมีแผนต่อยอดเป็นสัญญาณที่ดี แต่สิ่งที่ควรตามต่อคือผลลัพธ์สุขภาพที่วัดได้และการกระจายโอกาสไปยังโรงเรียนกับชุมชนที่ยังเข้าไม่ถึง

รายได้กองทุนคือเงื่อนไขของงานที่ต้องทำต่อเนื่อง
การอภิปรายในสภาไม่ได้หยุดที่การชื่นชมผลงาน แต่เชื่อมตรงไปถึงที่มารายได้ของกองทุน ผู้ร่วมอภิปรายสนับสนุนหลักการจัดเก็บรายได้จากภาษีสินค้าที่ทำลายสุขภาพ เพราะช่วยให้ภาคีเครือข่ายทำงานได้ต่อเนื่องและไม่ต้องรอความสำคัญจากงบประมาณประจำปี เหตุผลสำคัญคือการป้องกันโรคใช้เวลา การเปลี่ยนพฤติกรรมวันนี้อาจไม่ทำให้ตัวเลขโรคลดลงทันที และหากเปลี่ยนเป็นพึ่งงบประมาณกลาง การจัดสรรอาจขึ้นกับรัฐบาลแต่ละชุดจนเสี่ยงต้องเริ่มต้นใหม่ ประเด็นนี้ทำให้ข้อเสนอแก้กฎหมายไม่ใช่เพียงการปรับบัญชีรายรับ แต่เป็นคำถามว่าจะรักษาความต่อเนื่องของงานสร้างเสริมสุขภาพอย่างไร
การคงกลไกเดิมไม่ควรแปลว่ากองทุนพ้นจากการตรวจสอบ ฝ่ายอภิปรายเสนอให้กำหนดเพดานรายได้ เปิดเผยผลสำเร็จเป็นระยะ และเปิดข้อมูลให้สังคมตรวจสอบ รวมถึงนำโครงการที่ได้ผลเข้าสู่ระบบสาธารณสุขหลัก ข้อเสนอเหล่านี้ควรถูกมองเป็นเงื่อนไขของความไว้วางใจ ไม่ใช่เหตุผลให้หยุดงานป้องกันโรค ส่วนการกระจายงบให้หน่วยบริการปฐมภูมิ โรงเรียน และชุมชน พร้อมตั้งตัวชี้วัดที่วัดการเปลี่ยนแปลงจริง จะช่วยให้ผลงานไม่กระจุกอยู่แค่โครงการต้นแบบ ทางออกจึงไม่ใช่เลือกระหว่างการมีเงินอิสระกับการตรวจสอบ แต่ต้องรักษาความต่อเนื่องควบคู่กับความโปร่งใสและความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์

รักษาหลักการ พร้อมพิสูจน์ผลให้ประชาชนเห็น
รายงานประจำปี สสส. ทำให้เห็นภาพงานป้องกันที่ตั้งแต่การลดความเสี่ยงส่วนบุคคลไปจนถึงการเปลี่ยนสภาพแวดล้อมและสร้างพลังชุมชน แต่ 23 ผลงานยังเป็นจุดตั้งต้นของการประเมิน ไม่ใช่คำตอบสุดท้าย สิ่งที่ควรเดินหน้าคือขยายโครงการที่มีหลักฐานผลลัพธ์เข้าสู่บริการสุขภาพประจำ ติดตามผลระยะยาว และเปิดเผยทั้งความสำเร็จกับข้อจำกัดต่อสาธารณะ พร้อมกันนั้น การพิจารณาที่มารายได้กองทุนต้องคำนึงว่างานป้องกันโรคต้องอาศัยความต่อเนื่อง ไม่ควรทำให้โครงการสะดุดทุกครั้งที่เปลี่ยนรัฐบาล ข้อสรุปจึงชัดเจน: ควรรักษาหลักการสร้างนำซ่อมและฐานรายได้ที่เอื้อต่อการทำงานต่อเนื่อง แต่ต้องยกระดับการตรวจสอบ การกระจายทุน และการวัดผล เพื่อให้ประชาชนเห็นว่าเงินกองทุนเปลี่ยนสุขภาพในพื้นที่ได้จริง







